دستفروشی به مثابه میدان قدرت: بازخوانی نهادی-تاریخی سیاست‌گذاری شهری در تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد مطالعات فرهنگی
2 دانشیار موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی،پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم،تحقیقات و فناوری، ایران (نویسنده مسئول)
10.22034/jcsc.2025.2060412.2824
چکیده
این مقاله به بررسی پویایی‌های اجتماعی-سیاسی و پیکربندی‌های نهادی‌ای می‌پردازد که پدیده‌ی دستفروشی را از دهه‌ی ۱۳۲۰ تاکنون، به‌ویژه در شهر تهران، شکل داده‌اند. برخلاف روایت‌های رایجی که دستفروشی را صرفاً به‌عنوان فعالیتی غیررسمی یا شغلی کاذب تلقی می‌کنند، این پژوهش تلاش دارد تا آن را در چارچوب اقتصاد سیاسی شهری و گفتمان‌های سیاست‌گذاری تحلیل کند. با اتکا به اسناد تاریخی، آرشیوهای قانونی، مقررات دولتی و مشاهدات این مطالعه نشان می‌دهد که چگونه نهادهای مختلف (شهرداری، وزارت بهداشت، اتاق اصناف و نیروی انتظامی) در دوره‌های مختلف تاریخی با برچسب‌هایی همچون "غیربهداشتی"، "مزاحم"، "غیرقانونی" و "جاذبه‌ی شهری"، دستفروشی را به مسئله تبدیل کرده و آن را مدیریت کرده‌اند.

مقاله پنج دوره‌ی اصلی در سیاست‌گذاری و بازنمایی دستفروشان را شناسایی می‌کند: از جرم‌انگاری به عنوان سد معبر تا بازتعریف آنان در چارچوب منطق‌های نئولیبرالی که میان حذف و بهره‌برداری اقتصادی نوسان دارند. این دوره‌بندی تاریخی نشان می‌دهد که سیاست‌های طرد یا جذب، درواقع بازتابی از منازعات گسترده‌تر بر سر فضا، قدرت، مشروعیت نهادی و بقا هستند. برخلاف پژوهش‌هایی که به تحلیل صرف علل یا پیامدهای فردی پدیده‌ی دستفروشی پرداخته‌اند، این مقاله با رویکردی رابطه‌مند و نهادی، موقعیت دستفروشان را درون میدان نبردی چندجانبه میان نیروهای حاکم، نهادهای رسمی، و مقاومت‌های روزمره‌ی خود آنان بازخوانی می‌کند. از این منظر، دستفروشی نه‌فقط شغلی برای بقا، بلکه عرصه‌ای برای چانه‌زنی بر سر شهروندی، دیده‌شدن و سهم از شهر است.
کلیدواژه‌ها

 

آجرلو، سمیه، و صادقی، سهیلا (1390). تبیین جامعه‌شناختی گرایش زنان به دست‌فروشی (مطالعۀ موردی زنان دست‌فروش مترو). دو فصلنامه مطالعات جامعه­شناختی، 19(1)، 79- 112.
اقبال، ابراهیم.1394. بررسی پدیدۀ دست‌فروشی در مترو شهر تهران و راه­های ساماندهی آن، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته پژوهش علوم اجتماعی، به راهنمایی دکتر عادل ابراهیمی لویه، دانشگاه البرز.
آیین‌نامه اجرایی ماده (۱۶) قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار، مصوب 13/02/1394، قابل‌دسترس در لینک https://rc.majlis.ir/fa/law/print_version/928298
بیات، آصف (1396). سیاست­های خیابانی؛ جنبش تهی­دستان ایران. سید اسدالله نبوی چاشمی، تهران: شیرازه.
تقاضای وزیر بهداشت از وزارت کشور؛ با دست‌فروشان و دوره‌گردان مواد غذایی برخورد شود، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، منتشرشده در تاریخ 23 اسفند 1383، قابل‌دسترس در لینک
isna.ir/x6jxP
تاریخچه، سایت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر، قابل‌دسترس در لینک
http://samandehi.tehran.ir/Default.aspx?tabid=63
حسین­یزدی، مریم. 1390. بررسی انسان­شناسی دست‌فروشی در مترو، پایان­نامه کارشناسی ارشد، رشته انسان‌شناسی، دانشگاه تهران.
حسینی‌نژاد، حسین، رضا، زلفی‌ورزقانی، فاطمه، حیدرجماعت (1396). بررسی تأثیر سیاست‌های کاربری فضاها شهری بر افزایش دست‌فروشی و خرده‌فروشی سیار (مطالعه موردی منطقه 10)، نشریه مطالعات جغرافیا، عمران و مدیریت شهری، دوره 3(4)، زمستان، صفحات 92- 82.
دست‌فروشان: ما را به رسمیت بشناسید، عضو هیأت مدیره کانون شوراهای اسلامی کار استان تهران: با ساماندهی دست‌فروشان، وجاهت اجتماعی آنان تغییر می‌کند، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، منتشرشده در تاریخ 19 دی 1383، قابل‌دسترس در لینک isna.ir/x63Dp
دانش­مهر، حسین (1398). پدیده­نگاری فروشندگان خیابانی در شهر سنندج، بررسی مسائل اجتماعی ایران، 10(2)، 271-295.
دستورالعمل ساماندهی دست‌فروشان، از سایت شناسنامه قانون، منتشرشده در تاریخ 8/12/1398
https://B2n.ir/qs6658
رستمی، سارا.1393. بررسی علل و پیامدهای دست‌فروشی زنان در شهر تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته جامعه‌شناسی، به راهنمایی یعقوب موسوی، دانشگاه الزهرا.
رضایی، ناهیده، نجاری‌نابی، رعنا (1403)، مروری بر تجربیات بین‌المللی ساماندهی دست‌فروشی با تأکید بر نقش دست‌فروشی در منظر شهری، اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، دوره 5 (1) بهار، صفحات 170- 156.
شفیعی قهفرخی، اکبر.1374. بررسی زمینه­های اجتماعی- اقتصادی مؤثر بر پیدایش و گسترش بخش غیررسمی: مطالعۀ دست‌فروشان شیراز. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته جامعه‌شناسی، به راهنمایی عبدالعلی لهسایی‌زاده، دانشگاه شیراز.
شریفی، احسان، «دکتر قالیباف با حمایت خود سهمی بسزا در تحول شرکت شهربان و حریم‌بان داشته‌اند»، سایت شخصی احسان شریفی، منتشرشده در تاریخ 9 اسفند 93، قابل‌دسترس در لینک
http://ehsansharifi.ir/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7/articleType/ArticleView/articleId/875
شیخی، محمد (1369). علل و پیامدهای دست‌فروشی، اطلاعات سیاسی- اقتصادی. 3 (35)، 70-66. بهار.
طالب­پور، اکبر (1394). تبیین جامعه­شناختی گرایش به دست‌فروشی: پژوهشی کیفی (مطالعۀ موردی دربارۀ مردان دست‌فروش بازار و مترو در شهر تهران). فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، 163-141، تابستان.
طاهری‌تفتی، مژگان (1400). تحلیل سیاست‌های رسمی‌سازی دست‌فروشی با رویکرد تحلیل گفتمان، فصلنامه مجلس و راهبرد، 28 (105)، پاییز، صفحات 85- 59.
طرح سیاست‌گذاری هوشمندانه شهرداری‌ها برای فروشندگان کم‌سرمایه و دست‌فروشان، اردیبهشت 1398، معاونت پژوهش‌های اقتصادی، دفتر مطالعات اقتصادی، قابل‌دسترس در لینک https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1133774
 
 
قانون شهرداری مصوب 11/04/1334، ص 21، قابل‌دسترس در لینک
قانون اصلاح پاره‌ای از مواد و الحاق مواد جدید به قانون شهرداری مصوب سال،1334 مصوب 27/11/1345، قابل‌دسترس در لینک                               http://estahban.ir/download/1.pdf
قانون تعزیرات حکومتی، مصوب 23/12/1367، قابل‌دسترس در لینک
قوانین و مقررات در حوزۀ اصناف، سایت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر، قابل‌دسترس در لینک
قانون نظام صنفی، مصوب 12/06/1392، قابل‌دسترس در لینک
میرغفاری، مرجان.1397. تجربه زیسته زنان دست‌فروش مترو. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته جامعه‌شناسی، به راهنمایی حبیب‌الله زنجانی، دانشگاه آزاد اسلامی.
موسوی، سیده لیلا، روابط حاکمیت و اتاق اصناف، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، قابل‌دسترس در لینک http://www.iichs.ir/s/6789
موسوی­زاده الجزایری، سید محسن، اصلاحات ارضی چه تأثیری بر ساختارهای اقتصادی ایران گذاشت؟، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، قابل‌دسترس در لینک http://www.iichs.ir/s/5498
مظلومی، شیوا، و استعلامی، علیرضا (1400). ساماندهی دست‌فروشان و تأثیر آن بر زیست شهری (نمونه موردی: محلۀ کن منطقه 5، ناحیه 2)، فصلنامه علمی- پژوهشی و برنامه­ریزی شهری، 12(45)، تابستان.
مصوبات هفتاد و سومین نشست هیأت مقررات زدایی و بهبود محیط کسب‌وکار، مصوب 1401/10/26 هیأت مقررات زدایی و بهبود محیط کسب‌وکار قابل‌دسترس در لینک
https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=18227793580912047018
محبی، میلاد، حیدری، آرش (1400). دست‌فروش به‌مثابۀ غریبه، مطالعات جامعه‌شناختی، دوره 28 (2)، پاییز و زمستان، صفحات 38- 9.
نایبی، هوشنگ، سعیدی، علی­اصغر، و توکلی­راد، مهرداد (1398). زمینه­های شکل­گیری دست‌فروشی در شهر رشت، بررسی مسائل اجتماعی در ایران، 10(2)، پاییز و زمستان.
یاسینی، ریحانه (1396). بساط ارتزاق در کنار خیابان، خبرگزاری ایران، قابل‌دسترس در لینک
وارچین، رجب (2015). ستیز بین دست‌فروشان خیابانی و مقامات محلی. ترجمۀ مهرداد امامی. نقد اقتصاد سیاسی. قابل‌دسترس در لینک
 
Ajarlu, S., & Sadeghi, S. (2011). A sociological explanation of women’s tendency toward street vending (A case study of female metro vendors). Journal of Sociological Studies, 19(1), 79–112. [In Persian]
Auerbach, K. 2024."Street Economies and the Fabric of the City: Informality and Everyday Life in Urban Public Spaces", Urban Studies Journal, 61(1), 45–67.
Bayat, A. (2017). Street politics: Poor people’s movements in Iran (S. A. Nabavi Chashmi, Trans.). Tehran: Shirazeh. [In Persian]
Daneshmehr, H. (2019). Phenomenography of street vendors in Sanandaj. Iranian Social Issues Studies, 10(2), 271–295. [In Persian]
Eghbal, E. (2015). An investigation of street vending in Tehran metro and ways of organizing it (Master’s thesis). Alborz University, Iran. [In Persian]
Fan, Y., Guthrie, A., & Levinson, D. 2022. "Social Diversity and Public Safety: Revisiting the Eyes on the Street Hypothesis". Journal of Urban Affairs, 44(3), 295–312.
Gamieldien, F., & Van Niekerk, L. 2017. "Street vending in South Africa: An entrepreneurial occupation". South African Journal of Occupational Therapy, 47(1), 24-29.
Handoyo, E., & Setiawan, A. B. 2018. "Street Vendors (PKL) as the Survival Strategy of Poor Community". JEJAK: Jurnal Ekonomi dan Kebijakan, 11(1), 173-188. [In Persian]
Hosseini-Nejad, H. R., Zolfivarzaghani, F., & Heidarjameat, H. (2017). The impact of urban land-use policies on the increase of street vending and mobile retailing (Case study: District 10). Journal of Geography, Urban Development and Management, 3(4), 82–92. [In Persian]
Hosseini-Yazdi, M. (2011). An anthropological study of street vending in the metro (Master’s thesis). University of Tehran, Iran. [In Persian]
Iranian Students News Agency (ISNA). (2005, January 9). Street vendors: Recognize us. Retrieved from isna.ir/x63Dp [In Persian]
Iranian Students News Agency (ISNA). (2005, March 13). The Minister of Health’s request to confront food street vendors. Retrieved from isna.ir/x6jxP [In Persian]
Islamic Consultative Assembly Research Center. (2019). Smart policy design for municipalities regarding low-capital vendors. Retrieved from rc.majlis.ir [In Persian]
Islamic Consultative Assembly. (1955). Municipality law (Approved July 2, 1955). Retrieved from estahban.ir [In Persian]
Islamic Consultative Assembly. (1966). Amendment law to the municipality law. Retrieved from estahban.ir [In Persian]
Islamic Consultative Assembly. (1989). Governmental punitive law. Retrieved from rc.majlis.ir [In Persian]
Islamic Consultative Assembly. (2013). Guild system law. Retrieved from saramad.ir [In Persian]
Islamic Consultative Assembly. (2015). Executive bylaw of Article 16 of the law on continuous improvement of the business  environment (Approved May 2, 2015). Retrieved from rc.majlis.ir [In Persian]
Mazloumi, S., & Estelami, A. (2021). Organizing street vendors and its impact on urban life (Case study: Kan neighborhood). Urban Planning Quarterly, 12(45). [In Persian]
Mirghafari, M. (2018). Lived experiences of female metro street vendors (Master’s thesis). Islamic Azad University, Iran. [In Persian]
Mohabi, M., & Heydari, A. (2021). Street vendor as a stranger. Sociological Studies, 28(2), 9–38. [In Persian]
Mosavabat Deregulation Board. (2023). Resolutions of the 73rd meeting. Retrieved from qavanin.ir [In Persian]
Mousavi, S. L. (n.d.). Relations between governance and the guild chamber. Institute for Iranian Contemporary Historical Studies. Retrieved from iichs.ir [In Persian]
Mousavizadeh Aljazayeri, S. M. (n.d.). Land reforms and their impact on Iran’s economic structures. Institute for Iranian Contemporary Historical Studies. Retrieved from iichs.ir [In Persian]
Nayebi, H., Saeidi, A. A., & Tavakkoli-Rad, M. (2019). Factors contributing to street vending in Rasht. Iranian Social Issues Studies, 10(2). [In Persian]
Organization for Organizing Urban Industries and Jobs. (n.d.). Guild laws and regulations. Retrieved from samandehi.tehran.ir [In Persian]
Organization for Organizing Urban Industries and Jobs. (n.d.). History. Retrieved from samandehi.tehran.ir [In Persian]
Ray, C. N., & Mishra, A. 2011. "Vendors and informal sector: A case-study of street vendors of Surat City". Centre for Urban Equity (An NRC for Ministry of Housing and Urban Poverty Alleviation, Government of India) CEPT University, Working Paper–15.
Reyes, R. M. 2013. "Crime, street vendors and the historical Downtown in post-Giuliani Mexico City". International Journal of Criminology and Sociology, 2, 186-198.
Rezaei, N., & Najari-Nabi, R. (2024). A review of international experiences in organizing street vending with emphasis on urban landscape. Urban Economics and Planning, 5(1), 156–170. [In Persian]
Roever, S., & Skinner, C. 2016. "Street vendors and cities". Environment and Urbanization, 28(2), 359-374.
Rostami, S. (2014). Causes and consequences of women’s street vending in Tehran (Master’s thesis). Alzahra University, Iran. [In Persian]
Shafiei Ghahfarrokhi, A. (1995). Socio-economic factors affecting the emergence and expansion of the informal sector: A study of Shiraz street vendors (Master’s thesis). Shiraz University, Iran. [In Persian]
Sharifi, E. (2015, February 28). Dr. Ghalibaf’s role in  transforming Shahrban Company. Retrieved from ehsansharifi.ir[In Persian]
Sheikhi, M. (1990). Causes and consequences of street vending. Political-Economic Information, 3(35), 66–70. [In Persian]
Shenasnameh Ghanoon. (2019). Guidelines for organizing street vendors. Retrieved from B2n.ir/qs6658 [In Persian]
Taheri-Tafti, M. (2021). An analysis of formalization policies of street vending using discourse analysis. Majles and Strategy Quarterly, 28(105), 59–85. [In Persian]
Talebpour, A. (2015). A qualitative sociological explanation of the tendency toward street vending (Case study of male vendors in Tehran). Cultural-Social Knowledge Quarterly, 141–163. [In Persian]
Vargas Falla, A. M. 2013. "Legal empowerment of informal workers: Alternative models of regulation for street vendors in Bogota, Colombia". Regulating for decent work.
Warchin, R. (2015). Conflict between street vendors and local authorities (M. Emami, Trans.). Political Economy Critique. Retrieved from pecritique.com [In Persian]
Yasini, R. (2017). Livelihood stalls on the sidewalks. Iran Newspaper. Retrieved from magiran.com [In Persian]